بدين ترتيب سيستم نيابت با نظارت دقيق امام عليه السّلام به كار خود ادامه مىداد و با راهنماييهاى آن حضرت به ادارهء جامعهء بزرگ شيعه در عصر غيبت مىپرداخت . در طول اين مدت چهار نفر به‌عنوان نائب خاص امام عليه السّلام معرفى و تعيين گرديدند كه تنها راه ارتباط شيعيان با امام عليه السّلام بودند و حتى نامه‌هاى آن‌ها از طريق اين نائبان به دست امام مىرسيد . به جز اين چهار تن كه نواب اربعه خوانده شده‌اند و در رأس نظام نيابت قرار داشتند ، وكيلان متعددى هم در شهرهاى مختلف معين مىگرديدند كه رابط شيعيان و نائبان خاص بودند . در اين‌جا به‌طور اختصار به پاره‌اى از اقدامات هر يك از نائبان چهارگانه و وضعيت جامعهء شيعه در دوران ايشان اشاره مىشود . 1 . نائب اول و حوادث دوران او ( 260 - حدود 267 ق ) اولين نائب خاص امام عليه السّلام ، عثمان بن سعيد عمرى است . او در شهر سامرا به روغن‌فروشى اشتغال داشت و لذا به لقب سمّان ( روغن‌فروش ) مشهور شده بود . او تحت پوشش شغل خود ، فعاليت‌هاى دينى و مسألهء وكالت و نيابت خود را پنهان نگه مىداشت . وى از اصحاب امام هادى عليه السّلام و وكيل آن حضرت بود به‌طورى كه آن حضرت او را به‌عنوان فردى موثق و مورد اعتماد به اصحاب خود معرفى مىكرد . « 1 » او پس از رحلت امام هادى عليه السّلام وكيل امام عسكرى عليه السّلام شد . هنگامىكه گروهى از شيعيان يمن به خدمت امام عليه السّلام رسيده بودند ، آن حضرت به عثمان مأموريت داد تا اموالى را كه آن‌ها آورده‌اند ، تحويل بگيرد و سپس وى را به‌عنوان وكيل خود به آن‌ها معرفى نمود و اعلام كرد كه پسر وى محمد نيز وكالت امام دوازدهم را برعهده خواهد داشت . « 2 » علاوه بر اين ، حضرت در جمعى از شيعيان مسأله نيابت عثمان ، پس از رحلت خويش را مطرح نموده بود . بنا به اين خبر ، امام عليه السّلام در حضور چهل نفر از شيعيان مورد اعتماد ، جانشين خود را معرفى كرد و

--> ( 1 ) . طوسى ، الغيبه ، ص 215 . ( 2 ) . همان ، ص 216 و 230 .